Read in English · हिन्दी में पढ़ें
कर्मको शाब्दिक अर्थ “काम” हो। बृहदारण्यक उपनिषद् (४.४.५) एकै वाक्यमा सिद्धान्त भन्छ: जस्तो गर्छ र जस्तो आचरण गर्छ, मानिस त्यस्तै बन्छ; राम्रो कामले राम्रो, हानिकारक कामले हानिकारक। हरेक कामले छाप छोड्छ, र छापहरू बानी, परिस्थिति र भविष्यका अनुभवमा फल्छन्।
बुद्धले इच्छामा जोड दिनुभयो: “भिक्षुहरू, चेतना (इच्छा) लाई नै म कर्म भन्छु” (अंगुत्तर निकाय ६.६३)। त्यसैले कर्म भाग्य होइन। यसले विगतले वर्तमानलाई कसरी आकार दियो भन्छ, र अर्को छनोट फेरि तपाईंकै हातमा राख्छ। हिन्दू शिक्षाले सञ्चित (जम्मा भएको), प्रारब्ध (यस जीवनमा फलिरहेको) र आगामी (अहिले बनिरहेको) कर्म छुट्याउँछ। गीताको उत्तर कर्म छोड्नु होइन, फलमा आसक्ति नराखी कर्म गर्नु हो (२.४७, ३.१९), जसलाई कर्मयोग भनिन्छ।
धर्म “धृ” धातुबाट बनेको हो, अर्थात् “धारण गर्नु, थाम्नु”। फराकिलो अर्थमा यो संसारलाई धान्ने व्यवस्था हो: सत्य, न्याय, चीजहरूको सही क्रम। व्यक्तिगत तहमा यो आफ्नो परिस्थितिमा आफ्नो कर्तव्य र सही आचरण हो, विद्यार्थी, अभिभावक, कामदार वा नागरिकका रूपमा। गीता (३.३५) भन्छ, अर्काको धर्म राम्रोसँग पालन गर्नुभन्दा आफ्नै धर्म अपूर्ण भए पनि पालन गर्नु श्रेयस्कर हो।
मनुस्मृति (६.९२) ले धर्मका दस लक्षण भन्छ: धैर्य, क्षमा, संयम, चोरी नगर्नु, शुद्धता, इन्द्रियनिग्रह, बुद्धि, विद्या, सत्य र क्रोध नगर्नु। धर्म जीवनका चार पुरुषार्थमध्ये एक हो, अर्थ, काम र मोक्षसँगै। बौद्ध धर्ममा धम्म भन्नाले मुख्यतः बुद्धको शिक्षा, त्यसले देखाउने सत्य र मुक्तिको मार्ग बुझिन्छ; बुद्ध, धम्म र संघ त्रिरत्न हुन्।
संसार भनेको “घुमिरहनु” हो: कर्म र तृष्णाको बलले प्राणीहरू जन्म, मृत्यु र पुनर्जन्मको चक्रमा घुमिरहन्छन्। गीता (२.२२) को उपमा छ: जसरी मानिस पुराना लुगा फुकालेर नयाँ लगाउँछ, त्यसरी देहधारी आत्मा पुराना शरीर छोडेर नयाँ धारण गर्छ।
बुद्धले भन्नुभयो, यो चक्रको सुरुवात पत्ता लाग्दैन, र यसमा बगेका आँसु चार महासागरको पानीभन्दा धेरै छन् (संयुत्त निकाय १५.३)। बौद्ध धर्म अपरिवर्तनशील आत्माबिना (अनात्म) पुनर्जन्म सिकाउँछ, एउटा दियोबाट अर्को दियोमा सरेको ज्वालाजस्तो; हिन्दू दर्शनहरू आत्मा शाश्वत छ र नयाँ शरीर मात्र धारण गर्छ भन्छन्। दुई परम्पराबीचको यो सबैभन्दा स्पष्ट भिन्नता हो। संसार कुनै ठाउँ मात्र होइन, एउटा ढाँचा हो, जुन एकै दिनमा पनि देखिन्छ: चाहना, पाउनु, गुमाउनु, फेरि चाहना।
मोक्ष भनेको “छुटकारा” हो: संसारबाट, र त्यसलाई चलाउने अज्ञान र तृष्णाबाट मुक्ति। अद्वैत वेदान्तमा यो आत्मा नै ब्रह्म हो भन्ने अनुभूति हो; मुण्डक उपनिषद् (३.२.९) भन्छ, ब्रह्मलाई जान्ने ब्रह्म नै हुन्छ। भक्ति परम्परामा यो भगवान्सँग प्रेमपूर्ण मिलन वा सेवा हो; गीताको अन्तिम शिक्षा (१८.६६) भगवान्को शरणमा जानु हो।
बौद्ध धर्ममा लक्ष्य निर्वाण हो, अर्थात् “निभ्नु”। निर्वाण के हो भन्ने प्रश्नमा सारिपुत्रले भने: लोभको अन्त्य, द्वेषको अन्त्य, मोहको अन्त्य (संयुत्त निकाय ३८.१)। दुवै परम्परा मुक्ति यही जीवनमा सम्भव छ भन्नेमा सहमत छन्; फरक यत्ति हो कि मुक्त हुने स्थायी आत्मा छ कि छैन।
यी विचार प्रयोग गर्न पूर्वजन्म र पुनर्जन्मका प्रश्न हल गर्नुपर्दैन। काम गर्नुअघि आफ्नो इच्छा हेर्नुहोस् (कर्म)। अगाडिको परिस्थितिमा आफ्नो कर्तव्य र सही आचरण के हो सोध्नुहोस् (धर्म)। दोहोरिइरहने चाहना र विरोधका घेरा चिन्नुहोस् (संसार)। अनि हरेक दिन तिनलाई खुकुलो पार्ने अभ्यासमा केही समय दिनुहोस्, ध्यान, प्रार्थना, अध्ययन वा सेवा, मुक्तिलाई दिशा मानेर, समात्ने पुरस्कार होइन।
सारांश र अनुवाद हाम्रा आफ्नै शब्दमा छन्; मूल ग्रन्थमा पढ्न अध्याय र श्लोक हेर्नुहोस्।
यी विचार आफ्नो कुनै निर्णय वा जीवनको कुनै चरणमा कसरी लागू हुन्छन् भनेर कुरा गर्न चाहनुहुन्छ भने केशवसँग व्यक्तिगत रूपमा कुरा गर्न सक्नुहुन्छ। केशवसँग कुरा गर्नुहोस्.
भित्री शान्ति कसरी पाउने: गीता, बुद्ध र योगसूत्रका शिक्षा · चार आर्य सत्य र आर्य अष्टांगिक मार्ग: सरल व्याख्या · घरमा पूजा कसरी गर्ने: चरणबद्ध सरल विधि · आध्यात्मिक जागरणका लक्षण: परम्पराले के भन्छन् (र के भन्दैनन्) · शोक र वियोगमा आध्यात्मिक साथ: गीता र बुद्धका शिक्षा · घरमा पूजाकोठा वा वेदी कसरी बनाउने · आध्यात्मिक गुरु कसरी छान्ने: गुण र चेतावनीका संकेत · आध्यात्मिकता सुरु गर्नेहरूका लागि: कहाँबाट थाल्ने, के अभ्यास गर्ने, के पढ्ने · दैनिक जीवनका आध्यात्मिक अभ्यास: बिहानदेखि रातिसम्म
सम्बन्धित (अंग्रेजीमा): Spiritual guidance on life purpose · Prarabdha, sanchita and agami karma · Svadharma: your own path · What is moksha? · Nirvana and moksha compared · The Four Noble Truths and the Eightfold Path · Bhagavad Gita chapter 3: the yoga of action · The Path of Knowledge · Ahimsa · The Main Hindu Traditions Explained
Walk with us
One passage, one question, every Sunday. Nothing else, ever.