Read in English · हिन्दी में पढ़ें
कृपया ध्यान दिनुहोस्। यो आध्यात्मिक र शैक्षिक सामग्री हो। यो चिकित्सकीय, मनोवैज्ञानिक वा आर्थिक सल्लाह होइन, र तपाईंको डाक्टर (GP), मनोवैज्ञानिक वा वित्तीय परामर्शदाताको विकल्प होइन। यहाँका कुनै पनि कुरा कुनै रोगको उपचार होइन।
अहिल्यै सहयोग चाहिन्छ भने। अस्ट्रेलियामा Lifeline लाई
13 11 14 (चौबीसै घण्टा) वा Beyond Blue लाई
1300 22 4636 (चौबीसै घण्टा) मा फोन गर्नुहोस्। आपत्कालमा, वा आफूलाई हानि गर्ने विचार आएमा
000 मा फोन गर्नुहोस्। अस्ट्रेलियाबाहिर हुनुहुन्छ भने आफ्नो स्थानीय संकट सहायता लाइन वा डाक्टरलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
छोटकरीमा। घरको सरल पूजामा भगवान्लाई सबैभन्दा सम्मानित पाहुनाजस्तै स्वागत गरिन्छ: आफू सफा भएर बस्ने, दियो बाल्ने, भगवान्को आह्वान गर्ने, अनि पाँच उपचार चढाउने: चन्दन वा कुमकुम, फूल, धूप, दियो र नैवेद्य; त्यसपछि आरती र नमस्कार गरी प्रसाद बाँड्ने। यसमा करिब दस मिनेट लाग्छ; गीता भन्छ, महत्त्व भक्तिको हो, चढाउने वस्तुको आकारको होइन।
पूजा भनेको के हो
पूजाको अर्थ आराधना वा सम्मान हो। यसको मूलमा आतिथ्य छ: भगवान्लाई सबैभन्दा प्रिय पाहुनाजस्तै स्वागत गरी आसन, खुट्टा धुन पानी, सुगन्ध, फूल, प्रकाश र भोजन अर्पण गरिन्छ। तैत्तिरीय उपनिषद् (१.११.२) ले आमा, बुबा, गुरु र पाहुनालाई देवता मान्न सिकाउँछ (“अतिथि देवो भव”), र पूजाका चरण पनि यिनै शिष्टाचार पछ्याउँछन्।
भगवद्गीता (९.२६) मा कृष्ण भन्छन्, जसले भक्तिपूर्वक पात, फूल, फल वा पानी अर्पण गर्छ, म त्यो स्वीकार गर्छु। घरको पूजाका लागि यही सबैभन्दा राम्रो मार्गदर्शन हो। हरेक परिवार र क्षेत्रको आफ्नै चलन हुन्छ; तपाईंको परिवारको आफ्नै विधि छ भने त्यही पछ्याउनुहोस्। तल एउटा सामान्य, सरल विधि दिइएको छ।
के-के चाहिन्छ
सफा ठाउँ र सच्चा मनबाहेक केही पनि अनिवार्य छैन; जे छ त्यही प्रयोग गर्नुहोस्।
- आफ्नो इष्टदेवताको मूर्ति वा तस्बिर, सफा दराज वा सानो पूजाकोठामा।
- घिउ वा तेलको दियो, बत्ती र सलाई।
- धूप वा अगरबत्ती।
- चन्दन, कुमकुम वा बेसार, र केही अक्षता (नकुटेका चामल)।
- ताजा फूल वा पात (विष्णु र कृष्णका लागि तुलसी, शिवका लागि बेलपत्र, उपलब्ध भए)।
- चढाउन थोरै खानेकुरा: फलफूल, दूध, मिठाई वा कसैले खानुअघि भगवान्का लागि पकाइएको खाना।
- सानो पानीको लोटा र चम्चा, र घण्टी भए।
दैनिक पूजा, चरणबद्ध रूपमा
यो पाँच उपचारको पञ्चोपचार पूजा हो, जसलाई प्रायः सबै परम्पराले दैनिक पूजाका लागि मान्छन्।
- आफूलाई तयार गर्नुहोस्: नुहाउनुहोस् वा कम्तीमा हात, खुट्टा र मुख धोएर पूजास्थलतिर फर्केर बस्नुहोस्। धेरैले तीन पटक आचमन गरेर एकछिन मन शान्त पार्छन्।
- दियो बाल्नुहोस्: दियो बाल्नुले पूजा सुरु भएको जनाउँछ, र यो आफैँमा प्रकाशको अर्पण हो।
- गणेशको स्मरण गर्नुहोस्: “ॐ गं गणपतये नमः” वा “वक्रतुण्ड महाकाय…” भनेर विघ्नहर्ता गणेशलाई प्रणाम गर्नुहोस्।
- आह्वान गर्नुहोस्: हात जोडेर भगवान् उपस्थित हुनुभएको कल्पना गर्दै मनमनै वा ठूलो स्वरमा बोलाउनुहोस्, जस्तै “ॐ नमः शिवाय” वा “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय”।
- गन्ध चढाउनुहोस्: मूर्तिमा अलिकति चन्दन वा कुमकुम लगाउँदै मन्त्र र “गन्धं समर्पयामि” भन्नुहोस्।
- पुष्प चढाउनुहोस्: भगवान्का चरणमा फूल राख्नुहोस्: “पुष्पं समर्पयामि”।
- धूप देखाउनुहोस्: बलेको धूप बिस्तारै घुमाउनुहोस्: “धूपम् आघ्रापयामि”।
- दीप देखाउनुहोस्: दियो घुमाउनुहोस् वा देखाउनुहोस्: “दीपं दर्शयामि”।
- नैवेद्य चढाउनुहोस्: खानेकुरा अगाडि राखी वरिपरि अलिकति पानी छर्केर अर्पण गर्नुहोस्: “नैवेद्यं निवेदयामि”। एकछिन पर्खनुहोस्।
- आरती र प्रार्थना: आरती गाउँदै वा मन्त्र जप्दै दियो घुमाउनुहोस्, घण्टी बजाउनुहोस्, अनि ज्वालामाथि हात घुमाएर आँखामा लगाउनुहोस्।
- प्रणाम गरेर समाप्त गर्नुहोस्: ढोग्नुहोस्, केही छुट वा गल्ती भए क्षमा माग्नुहोस्, र एक मिनेट शान्त बस्नुहोस् वा मन्त्रको एक माला जप्नुहोस्।
- प्रसाद बाँड्नुहोस्: चढाइएको खाना अब प्रसाद हो; आफू पनि खानुहोस् र परिवारसँग बाँड्नुहोस्।
चाडपर्वका लागि षोडशोपचार पूजा
चाडपर्व र व्रतका दिन धेरै परिवार सोह्र उपचारको षोडशोपचार पूजा गर्छन्। सामान्य क्रम यस्तो छ: ध्यान, आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, ताम्बूल, र प्रदक्षिणा-नमस्कार। ग्रन्थ र क्षेत्रअनुसार सूची अलिकति फरक हुन्छ।
कुनै चरणका लागि चाहिने वस्तु छैन भने त्यसको सट्टा केही अक्षता वा एउटा फूल चढाउनुहोस्, वा मनमनै अर्पण गर्नुहोस्। मानस पूजालाई सबै परम्पराले सम्मान गर्छन्।
मानिसहरूले प्रायः चिन्ता गर्ने कुरा
दैनिक घरेलु पूजाका लागि पुजारी चाहिँदैन। महिला-पुरुष, साना-ठूला, सबैले गर्न सक्छन्। बिहान र साँझ, सूर्योदय र सूर्यास्तका बेला परम्परागत समय हो, तर ठ्याक्कै घडीभन्दा नियमित रूपमा पालना गर्न सकिने समय बढी महत्त्वपूर्ण छ। कुनै दिन छुट्यो भने फेरि सुरु गर्नुहोस्। सुतक वा रजस्वलाका बेला को र कहिले पूजा गर्ने भन्ने चलन परिवारअनुसार फरक हुन्छ; आफ्नो परिवारको चलन मान्नुहोस् वा मन्दिरका पुजारीलाई सोध्नुहोस्।
स्रोतहरू
- Bhagavad Gita 9.26–9.27
- Taittiriya Upanishad 1.11.2
- The upacharas (five, sixteen and sixty-four offerings)
सारांश र अनुवाद हाम्रा आफ्नै शब्दमा छन्; मूल ग्रन्थमा पढ्न अध्याय र श्लोक हेर्नुहोस्।
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
घरमा सरल पूजा कसरी गर्ने?
सफा भएर दियो बाल्ने, भगवान्को आह्वान गर्ने, गन्ध, पुष्प, धूप, दीप र नैवेद्य चढाउने, अनि आरती, प्रणाम र प्रसाद बाँड्ने। यसमा करिब दस मिनेट लाग्छ।
पञ्चोपचार पूजाका पाँच उपचार के हुन्?
गन्ध (चन्दन वा कुमकुम), पुष्प, धूप, दीप र नैवेद्य।
के पुजारीबिना पूजा गर्न मिल्छ?
मिल्छ। दैनिक घरेलु पूजा परिवार आफैँ गर्छ; गृहप्रवेश, विवाह र संस्कारजस्ता ठूला कर्मका लागि मात्र पुजारी बोलाइन्छ।
सबै सामग्री छैन भने के गर्ने?
जे छ त्यही चढाउनुहोस्। गीता (९.२६) भन्छ, भक्तिपूर्वक अर्पण गरिएको पात, फूल, फल वा पानी स्वीकार्य हुन्छ; अक्षता वा मानस अर्पणले नभएका वस्तुको ठाउँ लिन सक्छ।
आफ्नो घर र परिवारका लागि दैनिक पूजा-पाठको रूप मिलाउन सहयोग चाहिन्छ भने केशवसँग व्यक्तिगत रूपमा कुरा गर्न सक्नुहुन्छ। केशवसँग कुरा गर्नुहोस्.
भित्री शान्ति कसरी पाउने: गीता, बुद्ध र योगसूत्रका शिक्षा · चार आर्य सत्य र आर्य अष्टांगिक मार्ग: सरल व्याख्या · कर्म, धर्म, संसार र मोक्ष: सरल व्याख्या · आध्यात्मिक जागरणका लक्षण: परम्पराले के भन्छन् (र के भन्दैनन्) · शोक र वियोगमा आध्यात्मिक साथ: गीता र बुद्धका शिक्षा · घरमा पूजाकोठा वा वेदी कसरी बनाउने · आध्यात्मिक गुरु कसरी छान्ने: गुण र चेतावनीका संकेत · आध्यात्मिकता सुरु गर्नेहरूका लागि: कहाँबाट थाल्ने, के अभ्यास गर्ने, के पढ्ने · दैनिक जीवनका आध्यात्मिक अभ्यास: बिहानदेखि रातिसम्म
सम्बन्धित (अंग्रेजीमा): How to set up a home altar · Aarti and puja: the inner meaning · Prasad: food as grace · Om Gam Ganapataye Namah · Satyanarayan Puja dates · Diwali and Lakshmi Puja · Fasting in the Hindu and Buddhist Traditions · How to Pray · Ishta Devata