Read in English · हिन्दी में पढ़ें
बोधि प्राप्तिपछि बुद्ध वाराणसी नजिकको इसिपतन (सारनाथ) को मृगदावमा पुगेर आफूसँग तपस्या गरेका पाँच जना साधकलाई उपदेश दिनुभयो। “धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्त” (संयुत्त निकाय ५६.११) नामको त्यो पहिलो उपदेश दुई अतिबाट टाढा रहन भन्दै सुरु हुन्छ, इन्द्रियसुखको पछि दौडनु र शरीरलाई कष्ट दिनु, र बीचको मार्ग देखाउँछ। त्यसपछि चार सत्य बताइन्छन्। यिनलाई “आर्य” भनिन्छ किनभने यिनलाई पूर्ण रूपमा देख्नेले नै मुक्ति पाउँछ।
पछिका टीकाकारहरूले यी चार सत्यलाई वैद्यको विधिसँग दाँजेका छन्: रोग, रोगको कारण, निको हुने सम्भावना, र उपचार। बुद्धले यिनलाई विश्वास गर्नुपर्ने कुरा होइन, बुझ्नुपर्ने, त्याग्नुपर्ने, साक्षात्कार गर्नुपर्ने र विकास गर्नुपर्ने कुराका रूपमा सिकाउनुभयो।
“दुःख” को अर्थ पीडाभन्दा फराकिलो छ। यसमा जन्म, बुढ्यौली, रोग र मृत्युका स्पष्ट पीडा, मन नपरेकोसँग बस्नुपर्ने र मन परेकोबाट छुट्टिनुपर्ने पीडा, चाहेको नपाउने पीडा, र सबैभन्दा सूक्ष्म रूपमा, बदलिइरहने हरेक कुरामा निहित बेचैनी पर्छन्। यसको अर्थ जीवन केवल दुःख हो भन्ने होइन; सुखद अनुभव पनि साँचो हुन्, तर कुनै पनि समातेर राख्न सकिँदैन।
कारण तृष्णा हो, शाब्दिक अर्थमा “तिर्खा”: इन्द्रियसुखको तृष्णा, केही बन्ने वा अस्तित्वमा रहिरहने तृष्णा, र कुनै कुरा नहोस् भन्ने तृष्णा। तृष्णाले अर्को अनुभवतिर हात फैलाइरहन्छ र वर्तमानलाई अस्वीकार गरिरहन्छ। यस सत्यको काम तृष्णा छोड्नु हो।
तेस्रो सत्य शुभ समाचार हो: तृष्णा पूर्ण रूपमा शान्त भएपछि दुःख पनि शान्त हुन्छ। यही निर्वाण (पालिमा निब्बान) हो, शाब्दिक अर्थ “निभ्नु”, लोभ, द्वेष र मोहको आगो निभ्नु। बुद्धले यसलाई शान्ति र मुक्तिका रूपमा वर्णन गर्नुभयो, जुन मृत्युपछि मात्र होइन, यही जीवनमा अनुभव गर्न सकिन्छ।
चौथो सत्य मध्यम मार्ग आफैँ हो। बुद्धले विभंग सुत्त (संयुत्त निकाय ४५.८) मा हरेक अंग बुझाउनुभएको छ। यी आठ अंगलाई प्रज्ञा, शील र समाधि गरी तीन शिक्षामा बाँडिन्छ; यी एकपछि अर्को गर्ने चरण होइनन्, सँगै अभ्यास गरिने धागा हुन्।
धेरैजसो गृहस्थ बौद्धका लागि मार्ग शीलबाट सुरु हुन्छ: पञ्चशील पालन, बोलीमा सावधानी, इमानदार पेसा। त्यसपछि ध्यानले प्रयास, स्मृति र समाधि बढाउँछ, र अनित्यता र चार सत्यमाथिको चिन्तनले सम्यक् दृष्टि गहिरो बनाउँछ। धेरै मानिस मन छुने एउटै अंगबाट सुरु गर्छन्, जस्तै एक हप्ता सम्यक् वाणी वा दिनको दस मिनेट सचेतता, अनि बाँकी आफैँ पछ्याउँछन्।
“सम्यक्” भनेको बाहिरबाट लादिएको नियम मान्नु होइन; यसको अर्थ पूर्ण, सन्तुलित, मुक्तितर्फ लैजाने भन्ने हो, ठीकसँग सुर मिलाइएको बाजाजस्तै। बुद्धले कालामहरूलाई दिएको सल्लाह (अंगुत्तर निकाय ३.६५) अनुसार, कुन अवस्थाले हानि र कुनले हित गर्छ, आफैँ जानेर हेर्नुहोस्।
सारांश र अनुवाद हाम्रा आफ्नै शब्दमा छन्; मूल ग्रन्थमा पढ्न अध्याय र श्लोक हेर्नुहोस्।
यी शिक्षालाई आफ्नो जीवनको कुनै खास परिस्थितिमा कसरी लागू गर्ने भनेर कुरा गर्न चाहनुहुन्छ भने केशवसँग व्यक्तिगत रूपमा कुरा गर्न सक्नुहुन्छ। केशवसँग कुरा गर्नुहोस्.
भित्री शान्ति कसरी पाउने: गीता, बुद्ध र योगसूत्रका शिक्षा · घरमा पूजा कसरी गर्ने: चरणबद्ध सरल विधि · कर्म, धर्म, संसार र मोक्ष: सरल व्याख्या · आध्यात्मिक जागरणका लक्षण: परम्पराले के भन्छन् (र के भन्दैनन्) · शोक र वियोगमा आध्यात्मिक साथ: गीता र बुद्धका शिक्षा · घरमा पूजाकोठा वा वेदी कसरी बनाउने · आध्यात्मिक गुरु कसरी छान्ने: गुण र चेतावनीका संकेत · आध्यात्मिकता सुरु गर्नेहरूका लागि: कहाँबाट थाल्ने, के अभ्यास गर्ने, के पढ्ने · दैनिक जीवनका आध्यात्मिक अभ्यास: बिहानदेखि रातिसम्म
सम्बन्धित (अंग्रेजीमा): The five precepts in everyday life · Dhammapada chapter 20: the path · Buddha Purnima dates · Dependent origination · Nirvana and moksha · Breath awareness meditation · Buddha Purnima (Vesak) dates · Ahimsa · The Buddhist Scriptures Explained · The Schools of Buddhism Explained
Walk with us
One passage, one question, every Sunday. Nothing else, ever.