Read in English · हिन्दी में पढ़ें
“आध्यात्मिक जागरणका लक्षण” खोज्दा लामा सूची भेटिन्छन्: झनझनाहट, कान बज्नु, स्पष्ट सपना, एउटै अंक बारम्बार देख्नु, साथी गुमाउनु, निद्रा नलाग्नु। यीमध्ये केही गहिरो अभ्याससँग आउन सक्छन्, तर धेरैजसो तनाव, शोक, रोग, क्याफिन वा निद्राको कमीले पनि हुन्छन्। शास्त्रीय ग्रन्थमा यी जागरणका लक्षणका रूपमा कतै छैनन्।
शास्त्रले अर्कै ठाउँ हेर्छ। “तपाईंले के अनुभव गर्नुभयो?” होइन, “अब तपाईं कसरी बाँच्नुहुन्छ?” भनेर सोध्छ। बुद्धले कुनै पनि शिक्षाका लागि दिएको कसी उपयोगी छ: के यसले आफू र अरूमा लोभ, द्वेष र मोह घटाउँछ र शान्ति बढाउँछ (अंगुत्तर निकाय ३.६५)?
अर्जुनले स्थिर बुद्धि भएको व्यक्ति कसरी बोल्छ, बस्छ र हिँड्छ भनेर सोध्दा कृष्णले अनुभव होइन, चरित्र वर्णन गर्छन् (गीता २.५५–२.७२): जसले मनका कामना छोडेको छ र आत्मामै सन्तुष्ट छ; दुःखमा नडग्ने, सुखमा लालसा नराख्ने, आसक्ति, भय र क्रोधबाट मुक्त; कछुवाले अंग खुम्च्याएझैँ इन्द्रियलाई विषयबाट फिर्ता लिन सक्ने; र नदीहरू मिसिँदा पनि अविचल रहने समुद्रजस्तै शान्त।
अध्याय १२ (१२.१३–२०) मा भगवान्लाई प्रिय भक्तको वर्णन पनि यस्तै छ: कुनै प्राणीप्रति द्वेष नराख्ने, मित्रवत् र करुणामय, “म” र “मेरो” बाट मुक्त, सुख-दुःखमा समान, क्षमाशील, सन्तुष्ट र स्थिर।
प्रारम्भिक बौद्ध धर्मले जागरणका चार चरण बताउँछ। पहिलो, स्रोतापत्तिमा तीन संयोजन झर्छन्: शरीर र मनमा स्थायी आत्मा छ भन्ने दृष्टि, मार्गमाथिको शंका, र नियम-कर्मकाण्डले मात्र मुक्ति दिन्छन् भन्ने आसक्ति। स्रोतापन्नमा बुद्ध, धम्म र संघप्रति अटल श्रद्धा र अखण्ड शील हुन्छ (संयुत्त निकाय ५५.१)। यहाँ पनि लक्षण नैतिक र दृष्टिगत छन्, सनसनीपूर्ण होइनन्।
ध्यान र भक्तिले बलियो अनुभव ल्याउन सक्छन्: प्रकाश, आनन्दको लहर, शरीरमा ऊर्जा, एकत्वको अनुभूति, वा उल्टो, डर, खालीपन, पुरानो शोक उठ्नु। हरेक परम्पराका गुरुहरू यिनलाई क्षणिक अवस्था मान्छन्, उपलब्धि होइन; यिनलाई चिनेर छोड्नुपर्छ। रमण महर्षिलगायतले दर्शन वा सिद्धिको पछि नलाग्न चेताएका छन्।
अनुसन्धानले पनि केही ध्यानीहरूले कठिन अनुभव, कहिलेकाहीँ लामो समयसम्म, भोग्छन् भनेको छ, जस्तै चिन्ता, आफूबाट अलग भएजस्तो अनुभूति र निद्राको समस्या (Lindahl र सहकर्मी, PLOS ONE, 2017)। यो अभ्यास छोड्ने कारण होइन, तर योग्य गुरुसँग अभ्यास गर्ने, अति भएमा कम गर्ने र आवश्यक परे चिकित्सकीय सहयोग लिने कारण हो।
गहन अभ्यास कम गर्नुहोस् र सरल आधारमा फर्कनुहोस्: हिँडडुल, नियमित खाना, निद्रा, भरोसाका मानिससँग समय, शारीरिक काम। आफ्नो परम्पराका अनुभवी गुरुसँग कुरा गर्नुहोस्। लक्षणले निद्रा, काम वा यथार्थको बोधमा असर गरे डाक्टर वा मनोवैज्ञानिकलाई भेट्नुहोस्; असल गुरुले पनि यही भन्छन्। परम्पराले वर्णन गरेको जागरणले साधारण जीवन अझ राम्रोसँग बाँच्न सक्षम बनाउँछ, कम होइन।
सारांश र अनुवाद हाम्रा आफ्नै शब्दमा छन्; मूल ग्रन्थमा पढ्न अध्याय र श्लोक हेर्नुहोस्।
आफ्नो अभ्यासमा भइरहेको कुनै कुरा परम्परा बुझेको व्यक्तिसँग कुरा गर्न चाहनुहुन्छ भने केशवसँग व्यक्तिगत रूपमा कुरा गर्न सक्नुहुन्छ। यो थेरापी वा चिकित्सकीय उपचार होइन। केशवसँग कुरा गर्नुहोस्.
भित्री शान्ति कसरी पाउने: गीता, बुद्ध र योगसूत्रका शिक्षा · चार आर्य सत्य र आर्य अष्टांगिक मार्ग: सरल व्याख्या · घरमा पूजा कसरी गर्ने: चरणबद्ध सरल विधि · कर्म, धर्म, संसार र मोक्ष: सरल व्याख्या · शोक र वियोगमा आध्यात्मिक साथ: गीता र बुद्धका शिक्षा · घरमा पूजाकोठा वा वेदी कसरी बनाउने · आध्यात्मिक गुरु कसरी छान्ने: गुण र चेतावनीका संकेत · आध्यात्मिकता सुरु गर्नेहरूका लागि: कहाँबाट थाल्ने, के अभ्यास गर्ने, के पढ्ने · दैनिक जीवनका आध्यात्मिक अभ्यास: बिहानदेखि रातिसम्म
सम्बन्धित (अंग्रेजीमा): Spiritual counselling in Australia · Finding a trustworthy spiritual guide · Kundalini awakening signs and stages · Why you need a spiritual teacher · Ethics and awakening · The Four Noble Truths and the Eightfold Path · Karma, dharma, samsara and moksha · Meditation guides
Walk with us
One passage, one question, every Sunday. Nothing else, ever.